Grote Expertisedag Nieuwe Media 2018

Abstracts, slideshows en video-opnames van de presentaties.

Pioniers van de online journalistiek uit de VS, Groot-Brittannië en Nederland deelden dinsdag 19 juni hun nieuwste inzichten op de achtste Grote Expertisedag Nieuwe Media (zie ook #genm18 op Twitter).

Dit jaar gaan we het niet alleen hebben over nieuwe digitale tools voor journalisten, zegt directeur Bas Mesters van het Expertisecentrum Journalistiek tijdens de opening de achtste Grote Expertisedag Nieuwe Media. Het tijdperk van ‘fake news’ vraagt om een andere aanpak.

Daarom staat dit jaar waarheid en vertrouwen centraal – en de journalistiek die terugvecht. Een dag over nieuwe, oplossingsgerichte manieren om journalistiek te bedrijven, en de vraag hoe journalisten feiten kunnen checken en verifiëren.

_MG_3860

Solutions journalism in the Trump Age
KEITH HAMMONDS, directeur Solutions Journalism Network

_MG_3888Keith Hammonds is oprichter van het Solutions Journalism Network. Hij wil de journalistiek  repareren door naar oplossingen te kijken, in plaats van slechts het signaleren van problemen.

Uit verschillende onderzoeken blijkt dat mensen zich machteloos voelen als ze negatief nieuws voorgeschoteld krijgen. ‘Mensen schakelen uit omdat ze het idee hebben dat ze toch niets kunnen veranderen’, zegt Hammonds. En dat terwijl de journalistiek zich voornamelijk richt op dat wat verkeerd gaat in de wereld.

Kijk naar de berichtgeving over de uitbraak van Ebola in 2014, zegt Hammonds. Vrijwel alle verhalen gingen over hoe onoplosbaar de epidemie was. In Nigeria werd de ziekte effectief bestreden, maar dat verhaal werd nauwelijks verteld.

Solutions Journalism richt zich juist op oplossingen. Niet in de vorm van verhalen over individuele helden of abstracte theorieën, maar kritische verhalen over mogelijke oplossingen van sociale problemen. Zoals Hammonds het verwoordt: ‘covering the problem without addressing the associated responses omits critical information necessary for society to create change.’

In plaats van het zoveelste verhaal over loodvergiftiging in Cleveland, gingen verslaggevers bijvoorbeeld op zoek naar andere steden die met hetzelfde probleem kampen. En de vraag hoe het probleem daar opgelost wordt. Het verhaal kreeg de vorm van een ‘howdunnit’: hoe is verandering tot stand gekomen? Opeens waren er mogelijk oplossingen voor iets dat als onoplosbaar werd gezien.

Debat: Constructieve journalistiek – lessons learned
HENK VAN DER AA (Brandpunt+) en KAREL SMOUTER (Windesheim/De Correspondent)

Karel Smouter, docent constructieve journalistiek aan het Windesheim en voormalig adjunct-hoofdredacteur bij De Correspondent; Henk van der Aa, Brandpunt+ eindredacteur en Keith Hammonds van het Solutions Journalism Network bespreken hun ervaringen met constructieve journalistiek.

Smouter leidt het debat in met een kleine presentatie. Constructieve journalistiek, dat de laatste jaren enorm in opkomst is, zegt Smouter is “oplossings-, toekomst en handelingsgericht”. Smouter’s grootste les: ook “kleine plussen” kunnen in een artikel of item het verschil maken. “Laat in een kort televisie-item over een woninginbraak bijvoorbeeld zien dat de algemene trend wél is dat inbraken afnemen.”
_MG_3982

In het debat gaan de drie sprekers in op de vraag van welke fout ze het meest geleerd hebben in hun ervaring met constructieve journalistiek. Constructieve journalistiek bedrijven is moeilijk op tv, omdat dat vooral over emoties en persoonlijkheden gaat, niet over structurele verandering”, zegt Van der Aa. “We hebben het probleem wel eens te klein gemaakt en de oplossing te groot, terwijl eerst de urgentie aantonen door te problematiseren belangrijk is. Zowel Smouter als Hammonds hebben in het verleden geprobeerd constructieve journalistiek als een one size fits all toepassing te introduceren op redacties. Nu stellen ze dat het belangrijk is eerst naar de journalisten op zo’n redactie te luisteren.

Van der Aa ziet dat dankzij constructieve journalistiek het vertrouwen in Brandpunt stijgt. En zijn collega’s, zelfs de sceptici, ervaren de aanpak al seen verademing. Van der Aa: “Na 20 jaar journalistiek heb je alle verhalen wel gedaan, dan is het heel bevredigend om het op een nieuwe manier aan te pakken.”

_MG_3884


Co-productie met publiek
LUDO HEKMAN (Lighthouse Reports) en Jerry Vermanen (KRO-NCRV data)

_MG_3996Ludo Hekman (Lighthouse Reports) en Jerry Vermanen (KRO-NCRV) deden onderzoek naar de Nederlandse wapenexport aan de hand van openbare online bronnen, samen met andere media én met het publiek. Hoe zorg je ervoor dat zo’n co-productie goed verloopt?

Door transparantie, zegt Ludo Hekman. ‘We hebben voordat het onderzoek begon een verhaal gemaakt over onze onderzoeksvraag en gevraagd wie daarbij wil helpen. Je moet realistisch zijn: wie tijd, een laptop en doorzettingsvermogen heeft, kan helpen. Maar je hebt liever vijf mensen die echt meedoen dan honderd enthousiastelingen.’

Online was te volgen hoe het onderzoek vorderde. Mensen konden ook eenmalig helpen. Hoe specifieker de vraag, hoe beter: ‘Wie herkent dit type legertruck?’ werkte beter dan een algemene vraag om hulp.

‘Bij samenwerken met verschillende media overheerst soms de angst om een verhaal weg te geven. Wat helpt is van tevoren duidelijke afspraken maken wat waar gepubliceerd gaat worden. En een neutrale, fysieke plek om samen te werken’, zegt Hekman.
_MG_4080

Jerry Vermanen: ‘We werkten met open source intelligence: vrij toegankelijke online bronnen. Eerst verifieerden we de locatie en echtheid van foto’s of video’s. Die gebruikten we als bewijslast, om aan te tonen dat Nederlandse wapens in bijvoorbeeld Jemen gebruikt werden.’

‘Het is dubbel dat wij journalisten dat deden. De informatie is openbaar, dus iedereen had dit kunnen doen. De truc is om de info op juiste maner ontsluiten.’

Kracht en gevaar van Memes
FARIDA VIS, Visual Social Media Lab

_MG_4052Farida Vis is directeur van het Visual Social Media Lab (VSML), waarin onderzoekers van verschillende disciplines proberen te begrijpen hoe beelden op social media zich verspreiden en wat ze teweeg brengen.

Ze begint haar verhaal met een aantal voorbeelden van nieuwsverhalen waarin beelden een enorm belangrijke rol hebben gespeeld, zoals bij rellen in het Verenigd Koninkrijk, of de recente beelden van vluchtelingenkinderen aan de grens tussen Amerika en Mexico.

Beelden veranderen maar al te vaak in memes, zegt Vis vervolgens. Een meme heeft vaak verschillende makers, één origineel beeld kan door middel van photoshop of teksttoevoeging steeds opnieuw aan worden gepast. Memes zijn makkelijk te gebruiken om desinformatie (nepnieuws) te verspreiden, zegt Vis. Een huidig project van VSML richt zich daar nu op. Het categoriseert de memes-soorten in bijvoorbeeld: ‘accuraat’, “verzonnen”, ‘verkeerde context’ etc.

“Veel memes, maar verkeerde context-memes in het bijzonder, zijn ontzettend moeilijk op een technische manier te ontmaskeren”, zegt Vis. Ze suggereert dat de instelling van een meme-redacteur op een redactie nuttig kan zijn. Er zitten heel veel verhalen achter memes. Bijvoorbeeld waar komt de meme in kwestie vandaan, wie heeft hem gemaakt, waarom, etc. De journalistiek kan een grote rol spelen bij het duiden en beoordelen van memes die grote impact kunnen hebben op met name het minder geletterd publiek, aldus Vis.

_MG_4130

Blockchain in de journalistiek
MARIA BUSTILLOS, oprichter Popula

_MG_4096Journalistiek en blockchain klinken als twee aparte werelden, maar hoofdredacteur Maria Bustillos van het journalistieke medium Popula brengt ze samen. Popula draait op het blockchain-platform Civil. Hoe gaat blockchain de journalistiek helpen?

Het grootste voordeel van blockchain is dat pagina’s nooit meer van internet verdwijnen, zegt Bustillos. Niet door ‘link rot’ en zelfs niet als nieuwsorganisaties om zeep geholpen worden, zoals bijvoorbeeld gebeurde bij het Amerikaanse platform Gawker. Miljonair Peter Thiel procedeerde net zo lang tegen de site Gawker totdat die failliet ging. Hij is niet de enige die het op de vrije pers gemunt heeft, vreest Bustillos.

Stukken die op haar platform Popula gepubliceerd worden, zijn direct gearchiveerd op Ethereum, een van de grootste platforms die gebruik maakt van blockchain. Eenmaal gepubliceerd is het nooit meer te verwijderen: dan staat het op 20 duizend computers.

‘Mensen vragen me: word je niet nerveus als artikelen nooit te verwijderen zijn? Ja, en dat moet ook’, zegt Bustillos. ‘We moeten stilstaan bij wat we schrijven.’

Door blockchain kunnen lezers daarnaast direct een ‘microfooi’ overmaken naar de journalist. Iets wat nog niet mogelijk was. ‘Door dit revolutionair nieuwe opbrengstensysteem heb je geen platform/uitgever ertussen nodig. Het zorgt ervoor dat de Peter Thiels van deze wereld minder macht hebben.’


Verifying the internet

MATTHEW MULLIGAN, Storyful

_MG_4128

Matthew Mulligan is factchecker bij Storyful. Deze social media nieuwsorganisatie biedt diensten aan mediabedrijven zoals CNN, RTÉ, The Sunday Times, of The Times Ireland. Eén specialisatie van Storyful is de weg die nepnieuws aflegt te ontcijferen. In zijn presentatie focust Mulligan vooral op hoe desinformatie wordt gemaakt en verspreid.

Internet heeft verschillende ‘lagen’ waartussen de desinformatie zwemt. Dit demonstreert Mulligan met een afbeelding van een ijsberg. Boven het water: open netwerken zoals Youtube en Facebook. Iets onder de oppervlakte: minder toegankelijke communities, zoals Reddit en 4chan. Daaronder gesloten netwerken als Whatsapp en helemaal onderaan het Dark Web.

Mulligan vertelt voornamelijk over nepnieuwsincidenten rond het abortus-referendum in Ierland. “Het is interessant te ontdekken hoe alles werd gecoördineerd werd op 4chan”, zegt Mulligan. Hij laat zien hoe Storyful ontdekte dat nietsvermoedende demonstranten digitaal fascistische borden in de hand kregen gedrukt, waarop deze afbeeldingen werden verspreid op 4chan om zo dit nepnieuws de wereld in te helpen.

Voor het ontrafelen van het nepnieuws gebruikt Storyful geen speciale tools. “We gebruiken ouderwetse technieken zoals vindingrijkheid en creativiteit, dingen die elke journalist moet hebben”, zegt Mulligan. “Achter elk nepverhaal zit weer een verhaal. Journalisten, academici, en ook gewone burgers kunnen dit zelf ontrafelen aan de hand van tools die open source beschikbaar zijn op het internet.”

_MG_4146

Tekst: Nienke Zoetbrood en Marit Willemsen
Foto’s: Frederica van Mastrigt