Homo Digitalis

Archief – april 2013

De vervagende grens tussen mens en machine

Tips voor verhalen, reportages en contacten

Spiedende drones, dwingende apps en op het brein aangesloten computers: digitalisering van het leven lijkt onomkeerbaar. We beleven een technologische revolutie die het leven fundamenteel gaat veranderen. De mogelijkheden zijn onbegrensd, ten goede en ten kwade, maar hoe hou je de technologie in toom, zo vroeg Bert Wagendorp zich in de VK af. Worden we uiteindelijk gereduceerd tot nullen en enen? Aldus Maxim Februari onlangs in de NRC.

Computers en mensen groeien inderdaad steeds meer naar elkaar toe. Deze snelle technologische ontwikkelingen maken ons slimmer, efficiënter, gezonder en duurzamer. Maar sluipenderwijs leveren we er privacy, vrijheid en zelfbeschikking voor in.

Het Expertisecentrum Journalistiek en het Rathenau Instituut nodigen u daarom uit voor het op 12 april te houden symposium:

Homo Digitalis

Nog even en je leefstijlcoach-app bepaalt dat je gaat sporten. De auto oordeelt dat je niet meer kan rijden na een vrijdagmiddagborrel. De computer grijpt in wanneer je aandacht op het werk verslapt. En zelf modificeer je straks je yoghurtbacteriën met DNA dat je via internet hebt bestelt.

De belangrijkste technologische ontwikkelingen die op korte termijn zullen ingrijpen in het leven van de mens zullen tijdens Homo Digitalis in kaart worden gebracht. Wat komt op ons af? Waar ligt de (juridische en ethische) grens? Wie is (politiek) verantwoordelijk als het misgaat? Wanneer neemt de technologie het op onverantwoorde wijze over?

In vier workshops presenteren onderzoekers van TNO, de academische wereld en Philips de belangrijkste technologische ontwikkelingen die ons leven gaan veranderen. Onderwerpen die aan bod komen: plug de computer in je brein, digitale gedragsbeïnvloeding, de slimme auto en maakbaar leven. In elke werkgroep zullen drie suggesties voor nieuwe verhalen worden gelanceerd die tot journalistieke inspiratie kunnen leiden.

Doelgroep
Alle journalisten gespecialiseerd in: politiek, economie, recht, wetenschap en innovatie, (geestelijke) gezondheidszorg, lifestyle, mobiliteit, duurzaamheid, levensbeschouwing, opinie en onderzoek.

Datum en tijd
Vrijdag 12 april 2013 van 13.00 – 18.00 uur.

Locatie
Villa Heideheuvel, Sumatralaan 45, Mediapark Hilversum.

Entree
€ 60,- (exclusief BTW)
Studententarief: € 25.- (exclusief BTW)

Inschrijven
Stuur een e-mail naar info@expertisecentrumjournalistiek.nl (o.v.v. van Homo Digitalis) met daarin de volgende gegevens:
– naam
– factuuradres
– journalistiek medium waarvoor u werkt
– welke 2 workshops uw voorkeur hebben
Hiermee bent u ingeschreven. Na ontvangst van uw e-mail sturen wij u zo snel mogelijk een digitale factuur. U kunt uw inschrijving kosteloos annuleren binnen 7 dagen, daarna moeten wij kosten in rekening brengen.

Programma

13.00 – 13.30 Inloop met koffie en thee

13.30 – 13.35 Opening door dagvoorzitter Frans Brom (Hoofd Technology Assesment Rathenau Instituut)

13.35 – 13.45 Welkom door Jan Staman (Directeur Rathenau Instituut) en Bas Mesters (Directeur Expertisecentrum Journalistiek)

13.45 – 14.05 Inleidende presentatie: Life Perfect: Hoe ingenieurs (ons) leven optimaliseren (Door Rinie van Est).
Een steeds sterker wordende interactie tussen de levenswetenschappen en de natuurwetenschappen (nanotechnologie, biotechnologie, informatietechnologie en cognitieve technologie) biedt tal van kansen op innovatie. Hersenimplantaten die dove mensen laten horen konden niet bestaan zonder het naar elkaar toe groeien van deze vier sleutel technologieën. Het Human Genome Project zou niet bestaan zonder het samenkomen van deze wetenschapsgebieden. Maar deze trends roepen ook tal van maatschappelijke vragen op en zetten bestaande reguleringskaders onder druk.

Na deze presentatie ruim anderhalf uur aan praktijkvoorbeelden tijdens twee verschillende workshops. Deelnemers kunnen bij inschrijving hun voorkeuren opgeven. De volgende workshops staan op het programma:

1. Plug je computer in je brein. Expert: Femke Nijboer, moderator: Mirjam Schuijff
2. Digitale gedragsbeïnvloeding. Expert: Reinder Haakma, moderator: Linda Kool
3. Leven maken: Experts. Klaas Hellingwerf en Mike Thompson , moderator: Dirk Stemerding
4. Overal Drones? Experts: Rejo Zenger, Gerald Poppinga en Rob van Nieuwland

14.10 – 15.00 Workshopronde

15.00 – 15.15 Pauze

15.20 – 16.10 Workshopronde

16.15 – 17.15 Paneldiscussie met alle aanwezigen
Dit debat zal gevoerd worden met een panel bestaande uit vier externe experts en Rinie van Est (Rathenau Instituut) onder leiding van dagvoorzitter Frans Brom.
Experts: Femke Nijboer, Klaas Hellingwerf, Reinder Haakma en Rejo Zenger. Ook de aanwezige journalisten kunnen aan het debat meedoen.

17.15 – 17.25 Rapportage van de Dag, door Jan Staman (Directeur Rathenau Instituut) en Frans Brom (Hoofd Technology Assessment van het Rathenau Instituut)

17.25  Afsluiting, Door Bas Mesters (Directeur Expertisecentrum Journalistiek)

17.30 Borrel

Info over de workshops

1.Plug je computer in je brein
Brein-computer interfaces (BCI’s) maken directe interactie tussen een brein (van mens of dier) en een computer mogelijk met als doel om hersenactiviteit af te lezen, te monitoren, te beïnvloeden of te gebruiken voor de aansturing. BCI’s staan nog in de kinderschoenen, maar kunnen in de toekomst op allerlei terreinen worden ingezet, bijvoorbeeld in ondersteuning van verlamde mensen en bij behandeling van ADHD. Ook naar toepassingen in gaming wordt onderzoek gedaan. Hersenactiviteit van luchtverkeersleiders kan worden gemonitord om ze tijdig te ontlasten wanneer ze overbelast of vermoeid dreigen te raken. Ook in het juridische vlak zijn toepassingen mogelijk. Zoals het gebruik van deze kennis en technologie in de rechtsgang voor het opsporen en veroordelen van criminelen.

Criminelen her-programmeren is een fictie, maar wat kan er wel? Wat zijn (gewenste) toepassingsmogelijkheden in onze samenleving, wat de wetenschappelijke ontwikkelingen en wat de bijwerkingen en risico’s? Is het wenselijk en veilig deze technologie te gebruiken in de rechtsgang, in de gaming industrie en op andere terreinen? En hoe zit het met de regelgeving? Vervagen hiermee de grenzen tussen mens en machine zodanig dat we het niet zelf meer kunnen beheersen? Of is het ontwikkelen van een ‘uit’ knop voldoende?

2. Digitale gedragsverandering
Slimme apparaten en apps die steeds meer over ons meten worden steeds populairder (E-coach). De apparaten meten bijvoorbeeld hartslag, calorieverbruik, slaapritme, menstruatieniveau of stressniveau, maar in toenemende mate ook zaken als je gemoedstoestand, emoties, gedrag en levensstijl. De apparaten gaan ons niet alleen meten, maar gaan ons ook steeds vaker coachen. Ze helpen gebruikers ‘gewenst’ gedrag te realiseren. De huidige generatie apps berekenen bijvoorbeeld wanneer de gebruiker beweegt, met welke intensiteit dat gebeurt en hoeveel calorieën zijn verbrand. De nieuwe generatie E-coaches gaat nóg een stap verder en geeft geautomatiseerde, persoonlijke feedback. De combinatie van deze persuasieve technologie, sensoren en slimme algoritmes maakt subtiele en verreikende beïnvloeding mogelijk. Denk bijvoorbeeld aan een sportapp – geïntegreerd met sociale media -, die jou en je vrienden zo goed kent dat ‘hij’ niet alleen weet dat je nog niet hebt gesport, maar ook dat je collega’s wel zijn geweest. De computer probeert je te stimuleren door je op je gevoeligheden – zoals competitiedrang, gevoeligheid voor autoriteit of voor groepsdruk aan te spreken. Ver van je bedshow? In onderzoeksprogramma’s zoals Healthy Lifestyle Solutions wordt hard gewerkt aan het ontwikkelen van deze technologie.

Is dit de manier voor zelfzorg en lagere zorgkosten? Staan verzekeraars al te trappelen om dit in te voeren? Wanneer gaat vrijblijvend gebruik over in dwang? Is het eigenlijk wel acceptabel dat data en technieken mensen zo sterk onbewust beïnvloeden? Waar ligt de juridische grens? Wie heeft beschikking over deze intieme data en is dit wel veilig? Wat betekent het voor onze autonomie en privacy wanneer ons gedrag vergaand wordt beïnvloed door slimme apparaten en apps?

3. Leven maken
De mens wil al eeuwen controle hebben over de natuur. De ontdekking van het DNA in 1953 heeft daar een flink handje bij geholpen. Wetenschappers hebben de ‘softwarecode van het leven’ uitgelezen, geknipt, geplakt en gekopieerd. Door de opkomst van de synthetische biologie (synbio), is biologie tegenwoordig een heuse ontwerpdiscipline. Synthetisch biologen weten de softwarecode van het leven op slimme manieren te gebruiken om ‘nieuwe’ organismen met handige eigenschappen te ontwerpen. Met deze organismen hopen zij te helpen bij het aanpakken van grote uitdagingen in de 21e eeuw, zoals het klimaat, energievoorziening en gezondheid. Door synbio wordt het wellicht ook mogelijk om uitgestorven wezens, zoals de dodo (en misschien zelfs de Neanderthaler) terug te brengen. Daarnaast kunnen ook amateurs met deze technologie aan de slag. Tal van informatie staat immers op het internet en de benodigde apparatuur en materialen worden ieder jaar goedkoper.

Ruim baan geven aan deze innovaties? Of is dergelijk ver ingrijpen in de natuur moreel onaanvaardbaar? Waar trekken we de grens? Hoe staat het met de risico’s? Door synbio wordt het immers steeds gemakkelijker om ziekteverwekkers (na) te maken.

4. Overal Drones?
Drones of onbemande vliegtuigjes zijn volop in opkomst. In de militaire maar óók in de civiele context. Drones bieden talloze mogelijkheden voor politie  maar ook voor particuliere organisaties en hobbyisten. De brandhaard van een duinbrand opsporen,  massa’s mensen observeren, wietplantages oprollen , prachtige of  ontluisterende beelden maken daar waar je met een gewone camera niet bijkomt.

Wat is technisch mogelijk met drones en wat zijn de ontwikkelingen die op stapel staan? Maar ook wat mag wel en wat mag niet met drones?  Wat zijn de prangende  reguleringsvraagstukken? En hoe zit het met de bescherming van onze privacy?

Korte beschrijving van de sprekers

Prof. dr. Frans Brom
Frans Brom is sinds mei 2007 Hoofd Technology Assessment van het Rathenau Instituut. Hiernaast bekleedt hij aan de Universiteit Utrecht de nieuwe Rathenau Instituut-leerstoel ‘Ethiek van Technology Assessment’. Hij is tevens voorzitter van de subcommissie Ethiek en Maatschappelijke Aspecten van de Commissie Genetische Modificatie (www.cogem.net) en voorzitter van Unilever’s Central Research Ethics Advisory Group (CREAG).

Dr. Ir. Rinie van Est
Rinie van Est werkt sinds augustus 1997 voor het Rathenau Instituut. Als trendwatcher signaleert hij nieuwe ontwikkelingen op het raakvlak van wetenschap, technologie, politiek en samenleving. Rinie houdt zich bezig met opkomende technologieën als nanotechnologie, biotechnologie, informatietechnologie en hersenwetenschappen. Naast zijn werk bij het Rathenau Instituut doceert hij Technology Assessment en Foresight aan de subfaculteit Technische Innovatiewetenschappen van de TU Eindhoven.

Dr. Ir. Reinder Haakma
Reinder Haakma is senior onderzoeker bij Philips Research. Hij is betrokken hij het programma ‘Healthy Lifestyle solutions’. Dit onderzoeksprogramma voor een gezonde levensstijl heeft als doel effectieve digitale middelen te ontwikkelen die mensen helpen om in hun dagelijkse leven een gezonde manier van leven aan te leren en vol te houden. Het programma is een samenwerking met Technologiestichting STW en het Nationaal Initiatief voor Hersenen en Cognitie (NIHC).

Prof. dr. Klaas Hellingwerf
Klaas Hellingwerf is hoogleraar in de microbiologie en groepsleider bij de Molecular Microbial Physiology Group aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is een van de grondleggers van het project Photanol. Binnen dit project wordt met behulp van synthetische biologie gewerkt aan het ontwikkelen van biobrandstof.

Drs. Linda Kool
Linda Kool onderzoekt binnen het Rathenau Instituut ontwikkelingen in de ICT. Zij werkt onder andere aan het project Healthy Lifestyle Solutions. Hierbinnen onderzoekt zij de sociale en ethische implicaties van E-coaching systemen die bij Philips in ontwikkeling zijn.

Drs. Bas Mesters
Bas Mesters is sinds oktober 2012 directeur van het Expertisecentrum Journalistiek ( ECJ) dat is gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast is hij werkzaam voor de NOS-buitenlandredactie. Tot deze zomer was Mesters correspondent Rome voor NRC Handelsblad en NOS.

Ir. Rob van Nieuwland
Rob van Nieuwland heeft meer dan 20 jaar ervaring bij TNO op het gebied veiligheid en defensie. Sinds enkele jaren onderneemt hij binnen zijn bedrijf In2Nova. Rob is voorzitter van DARPAS; de Nederlandse branchevereniging voor professionele productie en gebruik van onbemande luchtvaartuig systemen. Doelstelling van de vereniging is het behartigen van de belangen van leden die zich bezighouden met onderzoek en ontwikkeling, productie, gebruik, dienstverlening en toepassingen van onbemande luchtvaartuig systemen in Nederland. Ontwikkeling van wet en regelgeving voor onbemande luchtvaartuigen is daarbij een veel besproken onderwerp.

Dr. Femke Nijboer
Femke Nijboer is onderzoeker bij de Human-Media Interaction groep van de Universiteit Twente en bij het 3TU Centre for Ethics and Technology. Zij onderzoekt de ethische, juridische en sociale aspecten van onderzoek en ontwikkeling van brein-computer interfaces. Ook coördineert zij de public relations van het Nederlandse onderzoek consortium BrainGain.

Drs. Gerald Poppinga
Gerald Poppinga werkt als projectontwikkelaar bij het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR), een kennisonderneming voor innovaties op het gebied van lucht- en ruimtevaart. Hij is senior R&D manager op het gebied van Onbemande luchtvaartuig systemen binnen NLR.

Drs. Mirjam Schuijff
Mirjam Schuijff onderzoekt binnen het Rathenau Instituut de ontwikkelingen in de neurowetenschappen, waaronder de opkomst van neurotechnologieën zoals brain-computer interfaces. Met het ministerie van Veiligheid en Justitie organiseerde zij een debatbijeenkomst over BCI’s voor beleidsmakers.

Dr. Dirk Stemerding
Dirk Stemerding houd zich binnen het Rathenau Instituut onder andere bezig met de verkenning en monitoring van risicovraagstukken en maatschappelijke implicaties op het terrein van de synthetische biologie. Dit in samenwerking met de Commissie Genetische Modificatie (COGEM). Naast zijn werkzaamheden bij het Rathenau Instituut is hij als onderzoeker betrokken bij een aantal projecten die deel uitmaken van het onderzoeksprogramma van het Centre for Society and Genomics (CSG, Radboud Universiteit).

Mike Thompson, MA (Engelstalig)
Mike Thompson is ontwerper. Mike combineert zijn onderzoeksmatige ontwerpbenadering met een interesse in technologie om te reflecteren op maatschappelijke vraagstukken. Daarnaast is hij als coach betrokken bij het Next Nature programma aan de afdeling Industrieel ontwerp van de Technische Universiteit Eindhoven. Mike heeft de Designers and Artists for Genomics Award gewonnen voor het Aquavita project, een samenwerking met Susana Cámara Leret en het Netherlands Metabolomics Centre.

Ir. Rejo Zenger
Rejo Zenger is een voorvechter van digitale vrijheid. Hij houdt zich bezig met de bescherming van privacy en digitale burgerrechten. Sinds twee jaar strijdt hij via Bits of Freedom voor vrijheid op internet. Daar werkt hij aan het afdwingen van openheid bij de overheid over de vorderingen van opsporings- en inlichtingendiensten bij aanbieders van diensten op internet.

Deze expertmeeting is een initiatief van het Rathenau Instituut en het Expertisecentrum Journalistiek.