Jit Peters – De macht van de ambtenaar.

“Als hoogleraar mag je alles zeggen, maar luistert niemand naar je. Als ambtenaar heb je macht, maar mag je niks zeggen.” Jit Peters, met een carrière achter de rug als topambtenaar en hoogleraar, mag het zeggen. De macht van de ambtenaar is volgens hem gegroeid, terwijl die te weinig wordt gecontroleerd.

IMG_0072Het lukt maar niet om het aantal beleidsambtenaren te verminderen. Tegelijkertijd daalt het aantal politici en ministers. Met dezelfde werkdruk krijgen ambtenaren zo automatisch meer macht. Ministers hebben minder tijd en kunnen niet alles weten, waardoor ambtenaren een informatievoorsprong hebben. Bovendien maken ambtenaren de wetgeving voor de groeiende internationale politiek. Bijna ieder internationaal compromis wordt voorbereid door ambtelijke werkgroepen.

Aan wie zijn ambtenaren nog loyaal? Ze zijn volgens Peters “hondstrouw” aan hun minister, maar amper aan de democratische rechtsstaat. Als de minister sterk staat, staat de ambtenaar sterk en andersom, maar de ambtenaar ageert niet gauw tegen antidemocratische wetgeving.

De ministeriële verantwoordelijkheid werkt niet in Nederland, zegt Peters. Een parlementaire enquête draait doorgaans om de vraag: gaat de minister dit overleven? Daardoor zijn ze te politiek geïnfiltreerd en missen ze tanden. Ministeriële verantwoordelijkheid beschermt de ambtenaar, hij blijft buiten schot.

Controlemechanismen ontbreken

Een ambtenaar wordt zelden gehoord in de Tweede Kamer. Directe lijntjes tussen parlementariërs en ambtenaren worden ook niet op prijs gesteld. Een minister kan zich bovendien beroepen op het feit dat hij niet voldoende is geïnformeerd door zijn of haar ambtenaren. Als een ambtenaar niet op zijn beleid wil worden aangesproken, zal hij selectief de minister informeren.

De macht van de ambtenaar is groot, terwijl controlemechanismen vrijwel ontbreken. Mechanismen zoals het horen van ambtenaren, rechterlijke controle, visitaties en cliëntenraden en Kwaliteitskamers moeten vaker ingezet worden, aldus Peters.

Bovendien moet de ambtelijke openbaarheid worden vergroot. De overheid weet steeds meer van de burger, maar wat weten wij van de overheid? In de Wet openbaarheid bestuur (Wob) moet de weigergrond dat documenten persoonlijke opvattingen van ambtenaren bevatten, geschrapt worden. Wantrouwen wordt gevoed door niet-weten. We zijn afhankelijkheid van klokkenluiders zoals Manning, Snowden en Assange, die beschermd zouden moeten worden, vindt Peters. De overheid beschouwt hen daarentegen als landverraders.

Menno Sedee

 

Klik hier voor de volledige presentatie van Jit Peters.

En klik hier voor meer informatie over Jit Peters.