Verslag Staat van Nederland 2013, plenair dagprogramma

Dr. Matthijs Rooduijn – Een populistische tijdsgeest in West-Europa?

Het gaat goed met de populisten in West-Europa en in Nederland. Le Pen in Frankrijk, Wilders in Nederland en het goede nieuws voor diegenen die het populisme een warm hart toedragen: Le Pen en Wilders gaan samenwerken voor de Europese verkiezingen!

Populisme is mainstream geworden, wordt gezegd. Klopt dit wel?

Wat is een populist? Er bestaan allerlei verschillende definities, maar de meest gangbare onder politicologen stelt: de boodschap die wordt uitgedragen door populisten is dat het ,,goede volk’’ wordt uitgebuit door een slechte elite. Wie het goede volk is, verschilt, wie de slechte elite is ook. Bankiers, grachtengordel, politieke elite, de Haagse kaasstolp. In heel West Europa heeft populisme een negatieve bijklank, omdat het vaak gekoppeld wordt aan rechts-radicale partijen. Dat klopt ook vaak, maar ook linkse partijen kunnen populistisch zijn.

De populistische boodschap kan worden uitgedragen door politici, maar ook door burgers. Ook is er sprake van een populistische gradatie, iets kan meer of minder populistisch zijn.

Er bestaat spanning tussen onze liberale democratie en het populisme. De liberale moraal stelt dat de wil van het volk ook begrensd moet worden. Bijvoorbeeld door de grondwet. Populisten zijn huiverig voor alles wat de wil van het volk wil begrenzen, daar is de spanning te vinden.

Populisten boeken electoraal succes: PVV, SP, Pim Fortuyn. Ook de gevestigde partijen zijn niet vies van een vleugje populisme. In Londen riep Wouter Bos op om het populisme te omarmen. Sarkozy, Schröder, Blair; ze zijn er allemaal niet vies van, nu er onvrede is onder de burgers en media ook populistischer zijn geworden. De media bieden steeds meer ruimte aan de populistische boodschap op de opiniepagina’s.

Dus er is sprake van een populistische tijdsgeest?
Gevestigde partijen zijn niet méér populistisch geworden. Ze doen het wel af en toe, maar niet meer dan ze eerder deden. Ook de politieke onvrede valt mee, wel pieken en dalen maar over het algemeen is er een stijgende lijn als het gaat om de tevredenheid van de burger over de politiek. En succes worden populistische partijen vaak minder populistisch. Ook in de media gaat het met pieken en dalen. Als de populisten succesvoller zijn, wordt ook het debat populistischer en vice versa.

Dus nee, geen populistische tijdsgeest. Het gaat met pieken en dalen. We zijn er ook nog niet van af. Er zijn een aantal thema’s die koren op de molen van populisten zijn: Europese integratie, bankiers en bonussen, en kartelvorming in het bestuur.

Uit de zaal: Waarom wordt migratie en integratie hier niet bij genoemd?
Rooduijn: Bij migratie en integratie gaat het niet om een ‘goed volk’ en een ‘ slechte’ elite, maar om een groep mensen die geen onderdeel zou van de natiestaat. Men moet uitkijken dit nationalisme altijd onmiddellijk als populisme te betitelen. Ze moeten uit elkaar gehouden worden, hoewel het natuurlijk wel samen zou kunnen gaan

Uit de zaal: Is populisme een gevaar voor de democratie?
Volgens Rooduijn valt dit mee. Zelfs in Italië functioneert de liberale democratie nog steeds. Bovendien hebben populisten af en toe een goed punt. Populisme kan ook goed zijn voor de democratie, zolang het maar met mate wordt ingezet.

Nina van den Berg

Klik hier voor de presentatie van Matthijs Rooduijn.